İthalatta Ödeme Şekilleri ve Akreditif Türleri: Peşin, Sight L/C, Vadeli Akreditif, Mal Mukabili, Vesaik Mukabili

Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır. Ödeme şekli, sözleşme ve banka entegrasyonu mali ve hukuki uzmanlık gerektirir; sözleşme öncesi mali müşavir + banka ticaret uzmanı + (gerekirse) hukuk danışmanı ile çalışın.

1) Niye Bu Kadar Önemli?

İthalat sözleşmesinde ödeme şekli, tarafların kim ne kadar risk alıyor'unu belirleyen tek karar maddesidir. Yanlış seçim:

• İhracatçıyı malını teslim ettiği halde ödeme alamamak,
• İthalatçıyı parayı önceden ödediği halde malı alamamak,
• Bankacılık komisyonunu gereksiz şişirmek,
• KKDF gibi vergi yüklerini gereksiz tetiklemek, gibi maliyetlere mâl olur.

Sözleşmenin diğer maddeleri (Incoterm, teslim süresi, kalite, vade) bile doğru ödeme şekli seçimine bağlı olarak anlam kazanır.

2) Beş Temel Ödeme Şekli

a) Peşin / Cash in Advance (T/T)

• İthalatçı, mal sevk edilmeden önce ödemeyi yapar.
• Banka transferi (T/T — Telegraphic Transfer) ile gerçekleşir.
• İhracatçı için en güvenli; ithalatçı için en riskli.
• KKDF YOKTUR — peşin ödeme.

b) Görüldüğünde Akreditif (Sight L/C)

• İthalatçının bankası, ihracatçının bankası lehine akreditif açar.
• İhracatçı malı sevk eder ve gerekli belgeleri bankaya sunar.
• Banka belgelerin doğruluğunu inceler; doğruysa hemen öder.
• Ödemeyi yapacak olan banka olduğu için ihracatçı için yüksek güven, ithalatçı için ödenmeden mal kontrolü imkânı sınırlı.
• 2024 sonrası yorum çerçevesinde, 21 gün içinde mal sevkiyatı şartıyla peşin sayılır → KKDF YOKTUR.

c) Vadeli Akreditif (Usance L/C)

• Akreditif yapısı aynıdır; fark, vadedir.
• Banka belgeleri görür ve kabul eder; ödeme vade sonunda yapılır (örn. 60-90-180 gün).
• İthalatçı malı önce kullanır, sonra öder — vadeli ithalat.
• %6 KKDF uygulanır — vadeli olduğu için.

d) Mal Mukabili / Open Account

• İhracatçı malı sevk eder; ithalatçı malı aldıktan sonra öder.
• İhracatçı için en yüksek risk; ithalatçı için en rahat.
• Genelde uzun süreli ticari ilişki olan taraflar arasında kullanılır.
• Vadeli sayılır → %6 KKDF.

e) Vesaik Mukabili / Cash Against Documents (CAD)

• İhracatçı malı sevk eder; ihracat belgelerini kendi bankasına teslim eder.
• İhracatçının bankası, ithalatçının bankasına belgeleri gönderir.
• İthalatçı ödeme yapmadan belgeleri alamaz; belgeler olmadan malı gümrükten çekemez.
• Ödeme yapıldığında belgeler ithalatçıya teslim edilir.
• Sight CAD (anında ödeme) → KKDF yok; Vadeli CAD (kabul karşılığı vadeli ödeme) → KKDF var.

3) Karşılaştırma Tablosu

4) KKDF: Vadeli Ödemenin Gizli Maliyeti

Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu (KKDF), 88/12944 sayılı Karar ile düzenlenir ve vadeli ithalat işlemlerinde %6 oranında uygulanır. Pratik etki:

• İthalat tutarı 100.000 USD ise, vadeli işlemde KKDF: 6.000 USD ek maliyet.
• KKDF beyanname üzerinde tahakkuk eder; gümrük idaresince tahsil edilir.

KKDF'den İstisnalar

• Yatırım Teşvik Belgesi (YTB) kapsamındaki makine-teçhizat ithalatı.
• Dahilde İşleme İzin Belgesi (DİİB) kapsamındaki hammadde ithalatı.
• Belirli koşullarda sosyal güvenlik destek primi kapsamı (özel mevzuat).

Bkz. KKDF Hesaplayıcı.

5) Akreditif Anatomisi — Detay

Bir akreditifte beş aktör vardır:

1. Amir (Applicant) — İthalatçı.
2. Amir bankası (Issuing Bank).
3. Muhabir banka (Advising Bank / Negotiating Bank) — İhracatçının bankası.
4. Lehtar (Beneficiary) — İhracatçı.
5. Teyit eden banka (Confirming Bank, varsa).

Süreç

1. İthalatçı bankasına akreditif başvurusu yapar.
2. Banka, ihracatçının bankası lehine akreditif metnini (MT700) gönderir.
3. İhracatçının bankası akreditifi ihracatçıya iletir.
4. İhracatçı malı sevk eder; akreditifte istenen belgeleri (fatura, taşıma, sigorta, menşe, vb.) hazırlar.
5. Belgeleri kendi bankasına ibraz eder.
6. Banka belgeleri akreditif şartlarıyla karşılaştırır (yalnızca belge denetimi; eşyanın varlığı denetlenmez).
7. Uygunsa banka ödeme yapar; uyumsuzsa discrepancy (uygunsuzluk) bildirir.
8. Akreditif tipine göre ödeme anında (Sight) veya vade sonunda (Usance) gerçekleşir.

UCP 600

ICC tarafından çıkarılan Uniform Customs and Practice for Documentary Credits (UCP 600) uluslararası standart akreditif kurallarını içerir. Türkiye'deki bankalar akreditiflerini UCP 600'e uygun şekilde düzenler.

6) Discrepancy (Uygunsuzluk) — En Sık 10 Hata

İhracatçı belgeleri ibraz eder; banka kontrolde akreditifte istenenle uyumsuzluk tespit ederse "discrepancy" bildirir. Sonuç: ödeme askıya alınır; ithalatçı uyumsuzluğu kabul ederse ödeme devam eder; etmezse akreditif ödenmeyebilir.

Sık görülen hatalar:

1. Sevkiyat tarihinin akreditif son tarihini aşması.
2. Belge sunum süresinin (21 gün varsayılan) aşılması.
3. Fatura tutarının akreditif tutarından farklı olması.
4. GTİP / mal tanımı uyumsuzluğu.
5. Akreditifte istenmeyen belgenin sunulması.
6. Akreditifte istenen bir belgenin eksik olması.
7. Imzaların yanlış olması.
8. Akreditifte belirtilen kişi / şirketin yanlış yazılması.
9. Yanlış Incoterm kullanımı.
10. Akreditif numarasının fatura veya belgelerde belirtilmemesi.

Pratik tavsiye: Akreditif metnini mal sevk edilmeden önce ihracatçınızla satır satır kontrol edin; sevkiyat sonrası düzeltme zor ve maliyetli.

7) Hangi Ödeme Şekli Ne Zaman?

Peşin (T/T)

• Çok küçük tutarlar (transfer komisyonu akreditifi pahalı yapar).
• Yıllar süren güven olan tedarikçi.
• Tek seferlik test sevkiyatı.

Sight L/C

• Yeni tedarikçi ile başlangıç.
• Risk yüksek ülke (siyasi-ekonomik istikrarsız).
• Büyük tutarlı, tek seferlik sevkiyat.

Usance L/C

• Nakit akışını esnetmek isteyen ithalatçı (vadeli ödeme avantajı; KKDF'ye karşı tartılmalı).
• Vade yapısı sözleşmeyle netleşmiş ticari ilişki.

Mal Mukabili

• Uzun süreli güven ilişkisi.
• Aynı ihracatçıdan tekrarlanan sevkiyat.
• İhracatçının riski kabul ettiği ticari sözleşmeler.

Vesaik Mukabili

• Orta seviye güven olan ilişkilerde.
• Akreditif komisyonundan kaçınmak isteyenler için.
• Banka kanalı kullanmaktan vazgeçilemediği durumlarda.

8) Bankacılık Maliyetleri

Akreditif maliyetleri tek bir kalemden ibaret değildir. Tipik kalem listesi:

• Açılış komisyonu (amir banka).
• Müşekkil komisyonu (amir banka).
• Teyit komisyonu (teyit eden banka, varsa).
• Discrepancy ücreti.
• SWIFT mesajlaşma masrafı.
• Belge kontrol ücreti (lehtar tarafında).
• Amendment (değişiklik) ücreti.
• Vadeli akreditifte faiz / komisyon kalemi.

Banka komisyonları müzakere edilebilir. İlk akreditifte standart tarife kabul etmek yerine, bankanızla ön görüşme yapın.

9) Sıkça Sorulan Sorular

S1: Akreditif açtım, fakat malda kalite sorunu çıktı; banka yine de ödeme yapacak mı? Evet. Akreditifte banka belgeleri denetler, eşyayı denetlemez. Belgeler uygunsa banka ödeme yapmak zorundadır. Kalite uyuşmazlığı tamamen ticari mesele — ihracatçı ile çözülür.

S2: Vadeli akreditifte vadeyi uzatabilir miyim? Evet, akreditif değişikliği (amendment) ile. Ancak ihracatçı kabul etmelidir; ek banka masrafı çıkar.

S3: Sight L/C 21 günde mal sevkiyatı olmazsa KKDF doğar mı? Hazinenin 2024 yorumu çerçevesinde, 21 günde mal sevkiyatı şartıyla peşin sayılır. Süre aşılırsa vadeli işlem statüsüne geçebilir; KKDF tartışmaya açılır. Bankanız ve mali müşaviriniz ile teyit edin.

S4: Mal mukabili çalışıyorum, ödemeyi yapsam bile bedeli getirme kuralı geçerli mi? İthalat tarafında "bedeli getirme" kavramı ihracatın karşılığıdır; ithalatçı için doğrudan uygulanmaz. Ancak ödeme döviz transferi yapıldığında bankacılık dokümantasyonu eksiksiz tutulmalıdır.

S5: İhracatçım sahte belge sunup parayı alıp kayboldu. Bankama itiraz edebilir miyim? Banka belge kontrolünde sahteciliği tespit edemez (UCP 600 — bankalar dış görünüş olarak inceler). Sahtecilik tespit edildiğinde savcılığa suç duyurusu ve uluslararası tahsil yolları izlenir.

S6: Akreditif komisyonu ne kadar tutar? Bankanıza ve akreditif tutarına bağlıdır; genel mertebe binde 1-3 civarıdır (yıllık bazda). Özel sözleşmelerde bu oran düşürülebilir.

10) Pratik Karar Listesi

• Yeni tedarikçide Sight L/C ile başlayın.
• Güven oluşunca Vesaik Mukabili'ne geçin (komisyondan tasarruf).
• Yıllarca çalıştıktan sonra Mal Mukabili'ne kayın (ama ihracatçınızın bunu kabul ettiğini varsayın).
• Vadeli ihtiyaç varsa KKDF maliyetini hesaplayın; YTB / DİİB ile istisna imkânını değerlendirin.
• Akreditif metnini gönderim öncesi ihracatçınızla satır satır kontrol edin.
• Bankacılık komisyonlarını müzakere edin; standart tarifeyi sorgulayın.
• Sözleşmenize uyuşmazlık çözümü maddesi koyun (UNCITRAL, ICC tahkimi, vb.).

Sorumluluk Reddi. Ödeme şekli ve akreditif uygulamaları mali, hukuki ve bankacılık uzmanlığı gerektirir. Banka uluslararası ticaret uzmanı + mali müşavir + (büyük tutar için) avukat ile çalışın. KKDF oran ve istisnalarını işlem öncesi güncel mevzuatla teyit edin.