Sübvansiyona Karşı Telafi Edici Vergi Nedir? 2026 Süreç Rehberi

Anti-damping vergisi ithalatçılar arasında artık tanıdık bir kavram; ama aynı kanunun içindeki ikinci savunma aracı — sübvansiyona karşı telafi edici vergi (TEV) — çok daha az biliniyor ve çok daha karmaşık işliyor. Damping bir firmanın fiyatlama kararıdır, sübvansiyon ise bir devletin ihracatçısına sağladığı destektir; bu yüzden soruşturma, kanıt yükü ve savunma stratejisi baştan sona farklılaşır. Bu rehberde TEV'in yasal dayanağını, hangi devlet desteklerinin kapsama girdiğini, soruşturmanın adım adım nasıl işlediğini ve ithalatçı/ihracatçı olarak elinizdeki savunma haklarını, birincil kaynaklara dayanarak anlatıyoruz.

Sübvansiyona Karşı Telafi Edici Vergi Nedir?

Telafi edici vergi, menşe veya ihracatçı ülkenin bir mala doğrudan ya da dolaylı mali katkı sağlaması — hibe, düşük faizli kredi, vergi muafiyeti, girdi sübvansiyonu, kamu bankası eliyle piyasa koşullarının altında finansman gibi — yoluyla o malın rekabet gücünü yapay olarak artırması durumunda, bu desteğin Türkiye'deki yerli üretim dalına verdiği zararı gidermek için gümrükte tahsil edilen ek mali yükümlülüktür. Ticaret Bakanlığı'nın kendi tanımıyla sübvansiyon, "menşe veya ihracatçı ülkenin fayda sağlayan, doğrudan veya dolaylı mali katkısını veya herhangi bir gelir ya da fiyat desteğini" ifade eder.

Önemli bir ayrım: sübvansiyonun varlığı tek başına vergi doğurmaz. Aşağıdaki üç koşulun birlikte ispatlanması gerekir:

1. İthalatın sübvansiyona konu olduğu,
2. Bu ithalatın Türkiye'de bir üretim dalında maddi zarara veya maddi zarar tehdidine yol açtığı,
3. Sübvansiyonlu ithalat ile bu zarar arasında bir illiyet (nedensellik) bağı bulunduğu.

Yasal Dayanak: 3577 Sayılı Kanun ve Bağlı Mevzuat

Türkiye'de damping ve sübvansiyona karşı önlemler aynı kanun ve aynı Kurul tarafından yürütülür; ayrı bir "sübvansiyon kanunu" yoktur. Yürürlükteki çerçeve şu şekilde:

• 3577 sayılı İthalatta Haksız Rekabetin Önlenmesi Hakkında Kanun — 14 Haziran 1989 kabul, 1 Temmuz 1989 tarih ve 20212 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı.
• 4412 sayılı değişiklik Kanunu — 25 Temmuz 1999 tarih ve 23766 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı; damping, sübvansiyon, benzer mal ve normal değer tanımlarını güncelledi.
• İthalatta Haksız Rekabetin Önlenmesi Hakkında Karar (99/13482) ve aynı adı taşıyan Yönetmelik — ikisi de 30 Ekim 1999 tarih ve 23861 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı; soruşturma usul ve esaslarını düzenler.
• Yönetmeliğe ek madde eklenmesine dair Yönetmelik — 2 Mayıs 2002 tarih ve 24743 sayılı Resmî Gazete.
• Kararda değişiklik yapılmasına ilişkin Karar — 22 Ekim 2020 tarih ve 31282 sayılı Resmî Gazete.
• Uluslararası dayanak: GATT 1994 madde VI ve XVI ile Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Sübvansiyonlar ve Telafi Edici Önlemler Anlaşması (SCM), 25 Şubat 1995 tarih ve 22213 mükerrer sayılı Resmî Gazete ile iç hukuka aktarıldı.

Kararları veren merci İthalatta Haksız Rekabeti Değerlendirme Kurulu'dur; soruşturmayı Ticaret Bakanlığı İthalat Genel Müdürlüğü bünyesindeki Damping ve Sübvansiyon Araştırma Dairesi yürütür.

Anti-Damping Vergisinden Farkı Nedir?

İki araç sık karıştırılıyor çünkü aynı kanunla, aynı süreçle ve genellikle aynı tebliğle yürütülüyor. Ama hedef aldıkları haksızlık farklı; anti-damping vergisinin ne olduğuna dair rehberimizde fiyatlama tarafını detaylı işledik, burada ayrımı netleştirelim:

Pratikte bir soruşturma her iki iddiayı aynı anda içerebilir — aynı ürün için hem damping hem sübvansiyon marjı hesaplanıp, ikisi ayrı ayrı veya birlikte uygulanabilir.

Hangi Devlet Destekleri Sübvansiyon Sayılır?

Ticaret Bakanlığı'nın rehberinde örneklenen sübvansiyon türleri şunlardır:

• Hükümet veya yerel yönetimlerin doğrudan mali katkısı (hibe, sermaye enjeksiyonu),
• İşletme zararlarının kamu eliyle silinmesi,
• Kurumlar veya gelir vergisinde muafiyet/indirim,
• İthal girdiler için ödenen dolaylı vergilerden fazlasının iadesi (aşırı KDV/gümrük vergisi iadesi),
• Piyasa koşullarının altında kredi veya kredi garantisi sağlanması,
• Devletin normalde vermediği bir malı veya hizmeti piyasa fiyatının altında temin etmesi.

Kritik nokta: destek sadece belirli bir firmaya, sektöre veya bölgeye yönelikse (yani "özgüllük" varsa) telafi edici önleme konu olabilir. Genel, ayrım gözetmeyen bir kamu politikası (örneğin tüm ülke için geçerli bir eğitim teşviki) kural olarak kapsam dışıdır.

Kim Başvuru Yapabilir? Yerli Üretim Dalı Temsil Şartı

Başvuruyu, yerli üretim dalını temsil etme yeterliliğine sahip üretici firma veya firmalar ya da bağlı bulundukları meslek kuruluşu yapabilir. İki eşik aranır:

1. Başvuruyu destekleyen üreticilerin, cari veya son takvim yılı itibarıyla ilgili malın Türkiye toplam üretiminin en az yüzde 25'ine karşılık gelmesi,
2. Başvuruyu destekleyenlerin üretiminin, destekleyenler + karşı çıkanların toplam üretiminin yüzde 50'sinden fazlasını oluşturması.

Bakanlık rehberinin verdiği örnek: bir üründe 4 yerli üretici olsun — A (30 ton, şikâyet sahibi), B (10 ton, destekleyen), C (20 ton, karşı çıkan), D (40 ton, tarafsız). A'nın payı toplam üretimin yüzde 30'u olduğu için ilk şartı (yüzde 25) karşılar; destekleyenler (30+10=40) ile karşı çıkanlar (20) kıyaslandığında destek oranı yüzde 67 çıkar ve ikinci şart da sağlanmış olur.

Soruşturma Süreci Adım Adım

Süreç, damping soruşturmasıyla aynı mekanizmayı izler; farkı, incelenen konunun fiyat değil devlet desteği olmasıdır.

İşbirliğine girmeyen (soru formunu doldurmayan veya doğrulamaya izin vermeyen) taraflar için soruşturma mevcut verilerle, genellikle aleyhte sonuçla tamamlanır — bu yüzden soru formuna zamanında ve eksiksiz cevap vermek savunmanın en kritik adımıdır.

Geçici Önlem ve Kesin Önlem: Süre ve Uygulama Farkları

Geçici önlem: Soruşturma açıldıktan en erken 60 gün sonra, sübvansiyon ve zararla ilgili geçici bulgular oluştuğunda alınabilir. Teminat şeklinde uygulanır, süresi en fazla 6 aydır ve gerekli hâllerde 3 ay daha uzatılabilir.

Kesin önlem: Soruşturma tamamlandığında, sübvansiyon ve zarar kesin olarak tespit edilirse telafi edici vergi şeklinde uygulanır. Vergi mükellefi, malın Türkiye'de yerleşik ithalatçısıdır. Kesin önlem, Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer ve o tarihten sonra serbest dolaşıma giriş rejimi kapsamındaki ithalata uygulanır — yani kural olarak geçmişe dönük değildir. Kesin önlem süresi, kanunda 5 yıl olarak belirlenmiştir.

Gözden Geçirme Soruşturmaları

Kesin önlem tek seferlik bir karar değildir; dört farklı gözden geçirme mekanizmasıyla değiştirilebilir, uzatılabilir veya kaldırılabilir:

• Nihai gözden geçirme (sunset review): Önlemin 5 yıllık süresi dolmadan en geç 3 ay önce, yerli üreticilerin zararın/sübvansiyonun devam edeceğine dair yeterli delille yaptığı başvuru üzerine açılır. Soruşturma süresi 1 yıldır, 6 ay uzatılabilir; sonuçlanana kadar mevcut önlem yürürlükte kalır.
• Ara gözden geçirme: Kesin önlemin yürürlüğe girmesinden en az 1 yıl sonra, ihracatçı, ithalatçı veya yerli üreticinin haklı gerekçeli başvurusuyla açılabilir; önlemin oranı veya kapsamı değişebilir.
• Yeni ihracatçı gözden geçirmesi: Soruşturma döneminde Türkiye'ye ihracat yapmamış bir firma, kendisi için bireysel oran belirlenmesini talep edebilir. Şart: soruşturma konusu ülkedeki mevcut ihracatçı/üreticilerle bağlantılı olmadığını kanıtlamak.
• Soruşturmanın yeniden açılması: Kesin önlemin, ihraç fiyatının düşürülmesi yoluyla etkisiz kılındığı iddiasıyla yerli üreticiler tarafından talep edilebilir; tespit hâlinde ihraç fiyatı yeniden belirlenir.

Önlemden Kaçınma: Yanlış Menşe ve GTİP Riski

Önlemin kapsamı, belirli bir GTİP + menşe ülke kombinasyonuna göre tanımlanır. Bu da bazı ihracatçıların menşe veya GTİP saptırarak önlemden kaçınmaya çalışmasına yol açabiliyor. Ticaret Bakanlığı'nın rehberine göre, önleme tabi olmayan bir ülke üzerinden menşe saptırması ya da farklı bir GTİP altında sınıflandırma yapılarak önlemin etkisiz kılındığı tespit edilirse:

• Yeni bir soruşturma açılarak mevcut önlem, menşe saptırmasının yapıldığı ülkeye teşmil edilebilir,
• Fiili menşe saptırması gerçekleştiriliyorsa, bireysel damping/telafi edici önlem oranı yükseltilebilir.

İthalatçı için pratik sonucu şu: tedarikçinizin sunduğu menşe belgesi veya GTİP sınıflandırması, ürünün fiilen üretildiği ülkeyle uyuşmuyorsa, önlem sonradan — ek tahakkuk ve gecikme faiziyle birlikte — sizden tahsil edilebilir.

Global Örnek: AB'nin Çin Menşeli Elektrikli Araçlara Uyguladığı Telafi Edici Vergi

Sübvansiyon soruşturmasının nasıl somut bir maliyete dönüştüğünü görmek için Türkiye dışından güncel bir örnek vermek faydalı: Avrupa Birliği, Çin menşeli batarya elektrikli araçların (BEV) değer zincirinde haksız devlet desteği tespit ettiği soruşturma sonucunda, (AB) 2024/2754 sayılı Komisyon Uygulama Tüzüğü ile 30 Ekim 2024'ten itibaren kesin telafi edici vergi uygulamaya başladı. Örneklem kapsamındaki üreticilere göre oranlar farklılaştı: BYD Group yüzde 17,0, Geely Group yüzde 18,8, SAIC Group yüzde 35,3; münferit inceleme başvurusu kabul edilen Tesla (Shanghai) için yüzde 7,8; işbirliği yapan diğer firmalar için yüzde 20,7; işbirliği yapmayanlar için yüzde 35,3. Bu oranlar, AB'nin zaten uyguladığı yüzde 10'luk standart gümrük vergisinin üzerine eklendi.

Bu örnek, telafi edici verginin neden "tek bir sabit oran" değil, firma bazında farklılaşan bir tarife olduğunu ve işbirliğine girmemenin neden en yüksek orana yol açtığını somut biçimde gösteriyor — Türkiye'deki soruşturmalarda da aynı mantık işliyor.

İthalatçı İçin Pratik Risk Yönetimi

Sübvansiyon soruşturmaları genellikle sektörel ve GTİP bazlı ilerlediği için, tek bir ithalatçının kontrol edebileceği alan sınırlıdır. Yine de alınabilecek somut adımlar var:

• İthal ettiğiniz ürünün GTİP'i için Ticaret Bakanlığı'nın yürürlükteki önlemler listesini düzenli kontrol edin; önlemler bazen bir GTİP'in yalnızca bir bölümüne uygulanabiliyor.
• Tedarikçinizin menşe ülkesinde devlet destekli bir sektörel program olup olmadığını (ör. ihracat kredisi sübvansiyonu, vergi muafiyeti bölgeleri) sözleşme öncesi araştırın.
• Soruşturma açılış tebliği yayımlandığında ilgili taraf olarak kaydolun — soru formuna cevap vermeyen ithalatçı, savunma hakkını kaybeder ve mevcut verilere göre belirlenen (genelde en yüksek) oranla karşılaşır.
• Menşe belgesi ile fiili üretim yerinin tutarlılığını tedarik zincirinizde teyit edin; saptırma riski hem ceza hem geçmişe dönük ek tahakkuk doğurabilir.
• GTİP tespiti, kıymet itirazı veya soruşturma sürecinde ilgili taraf beyanı gibi teknik konularda tek başınıza ilerlemek riskliyse, bu noktada uzman desteğine başvurmak (bkz. danışmanlık hizmetlerimiz) sürecin doğru yönetilmesini sağlar.

Yargısal Denetim ve İtiraz Hakları

Kurul kararlarına karşı hem iç hukukta hem uluslararası düzeyde başvuru yolu vardır:

• İç yargı: Telafi edici vergiye ilişkin işlemler, gümrük itiraz ve dava sürecine dair rehberimizde anlattığımız genel idari itiraz ve vergi mahkemesi sürecine tabidir.
• Prosedürel benzerlik: Süreç adımları anti-damping vergisine itiraz rehberimizde detaylandırdığımız akışla büyük ölçüde örtüşür — tebliğden itibaren süre takibi ve gerekçeli itiraz dilekçesi burada da belirleyicidir.
• Uluslararası düzey: Soruşturma kapsamında alınan kararlar, Dünya Ticaret Örgütü Anlaşmazlıkların Halli Mekanizması kapsamında devletler arası uyuşmazlık konusu olabilir; bu yol doğrudan firmalara değil, ihracatçı devlete açıktır.

Sık Sorulan Sorular

Telafi edici vergi ile anti-damping vergisi aynı anda uygulanabilir mi? Evet. Aynı ürün için hem damping hem sübvansiyon marjı ayrı ayrı hesaplanabilir; ikisi kümülatif şekilde ithalata yansıtılabilir, ancak toplamda tespit edilen zararı aşamaz.

Telafi edici vergi geçmişe dönük mü uygulanır? Kural olarak hayır; önlem, Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten sonraki ithalata uygulanır. İstisnai olarak, önlemden kaçınma veya kayda alma (registration) uygulanan özel durumlarda geriye dönük tahsil söz konusu olabilir.

Sübvansiyon soruşturması kaç ayda sonuçlanır? Kanunda üst sınır 1 yıldır; özel durumlarda 6 ay daha uzatılabilir. Fiiliyatta çoğu soruşturma 12-18 ay arasında tamamlanır.

İthalatçı soruşturmaya taraf olmak zorunda mı? Zorunlu değildir, ama katılmamak savunma hakkının kaybı anlamına gelir. Soru formuna cevap vermeyen ithalatçı için karar, elde bulunan verilerle (genelde aleyhte) verilir.

Telafi edici vergiye karşı hangi sürede itiraz edilmelidir? Gümrük idaresinin tahakkukuna karşı idari itiraz süresi, tebliğ tarihinden itibaren 15 gündür; ret hâlinde vergi mahkemesine dava açma süresi 30 gündür.

Sübvansiyon miktarı nasıl hesaplanır? Sağlanan mali katkının (hibe tutarı, vergi muafiyeti tutarı, piyasa faiziyle sübvansiyonlu faiz arasındaki fark vb.) parasal karşılığı belirlenir ve CIF kıymete oranlanarak advalorem (yüzde) bazda ilan edilir; önlem bu oranı veya zararı gidermeye yetecek daha düşük bir oranı aşamaz.

Önlem hangi GTİP'lere uygulandığını nereden öğrenebilirim? Ticaret Bakanlığı'nın "Ticaret Politikası Savunma Araçları" sayfasındaki yürürlükteki önlemler listesinden veya ithalatı planlanan GTİP'in Gümrükler Genel Müdürlüğü'nden teyidiyle öğrenilebilir.

Aksiyon Listesi

1. İthal ettiğiniz GTİP'i Ticaret Bakanlığı'nın yürürlükteki önlemler listesiyle karşılaştırın.
2. Tedarikçinizin menşe ülkesinde sektörel devlet desteği (ihracat kredisi, vergi muafiyeti bölgesi) olup olmadığını sözleşme öncesi sorgulayın.
3. Soruşturma açılış tebliği yayımlanırsa 37 günlük soru formu süresini kaçırmayın, gerekirse ek süre talep edin.
4. Menşe belgesi ile fiili üretim yerinin tutarlılığını tedarik zincirinizde düzenli teyit edin.
5. Geçici önlem konursa teminat yükümlülüğünüzü nakit akışı planınıza dahil edin.
6. Kesin önlem sonrası 5 yıllık süre dolmadan yerli üreticinin gözden geçirme başvurusu yapıp yapmadığını takip edin.
7. Karmaşık GTİP tespiti, kıymet itirazı veya ilgili taraf beyanı gibi teknik adımlarda yetkili gümrük müşaviri veya danışmanlık desteği alın.

Sorumluluk Reddi

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki veya mali danışmanlık yerine geçmez. Somut bir sübvansiyon/telafi edici vergi soruşturması, GTİP tespiti veya itiraz süreci söz konusu olduğunda, güncel mevzuat ve dosyaya özgü koşullar için mutlaka yetkili bir gümrük müşaviri ve mali müşavire danışılmalıdır.