İthalatta Marine Cargo Sigorta — ICC A/B/C, Hasarda Tazminat, INCOTERMS

İthalatçıların büyük çoğunluğu sigortayı "CIF'te zaten var" diyerek geçer; sonra ilk hasarda öğrenir ki satıcının aldığı poliçe yalnızca denizde batma-yangın gibi sınırlı rizikoları kapsar. Konteyner içinde ezilmiş mal, yağmurda ıslanan koli, limanda forkliftin devirdiği palet — bunlar ICC C kapsamı dışındadır. Bu rehberde Marine Cargo Insurance'ın ne olduğunu, ICC A/B/C klozlarının farkını, Incoterms'in 2020 revizyonuyla değişen sigorta kurallarını ve hasarda saat saat ne yapılacağını primary kaynaklara dayanarak anlatıyoruz.

Notlandırma: Bu rehber LMA & IUA tarafından yayımlanan Institute Cargo Clauses (01/01/2009) orijinal metni, Incoterms 2020 (ICC), 6102 sy. TTK sigorta hükümleri ve 5684 sy. Sigortacılık Kanunu çerçevesinde hazırlanmıştır. Spesifik prim oranları, bildirim süreleri ve istisnalar poliçe metnine göre değişir — kesin koşullar için sigortacınızla yazılı teyit alın.

1. Marine Cargo Insurance nedir?

Adındaki "Marine" tarihseldir: 17. yüzyılda Lloyd's of London'da denizyolu yüklerinin sigortalanmasıyla doğmuştur. Bugün Marine Cargo Insurance terimi, deniz/hava/kara/multimodal — taşıma türünden bağımsız olarak eşyanın taşıma sırasında uğrayabileceği fiziki kayıp ve hasarları karşılayan poliçeyi anlatır.

Düzenleyici çerçeve iki katmanlıdır:

• Uluslararası: Klozları Lloyd's Market Association (LMA) ve International Underwriting Association of London (IUA) birlikte yayımlar. Yürürlükteki versiyon 01/01/2009 revizyonudur (öncesi 1982).
• Türkiye: 6102 sy. Türk Ticaret Kanunu Altıncı Kitap (Sigorta Hukuku, md. 1401-1520), denizyolu cargo sigortasına özel hükümleri içerir. Sektör denetimi 5684 sy. Sigortacılık Kanunu uyarınca SEDDK (Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu) tarafından yürütülür.

Türk sigortacıları poliçeyi yerli mevzuata göre düzenlerken, kloz metinleri olarak ICC A/B/C'ye atıf yapar — yani küresel standartla çalışırsınız.

2. ICC A / B / C — üç kloz, üç farklı kapsam

Üç kloz arasındaki temel fark rizikoya yaklaşımdır:

• ICC A (All Risks): "Sayılan istisnalar dışında her şey kapsam içindedir" mantığıyla çalışır. En geniş kapsam.
• ICC B: "Yalnızca sayılan rizikolar kapsam içindedir" mantığıyla çalışır. Orta düzey.
• ICC C: ICC B'nin daraltılmış halidir; çoğunlukla dökme yük / düşük değerli mal için.

Karşılaştırma tablosu

Yukarıdaki tablo ICC A/B/C 01/01/2009 metninin özet karşılaştırmasıdır. Birebir maddeleştirme için poliçenize bağlı klozun orijinal metnini sigortacınızdan isteyin.

Üç klozun da paylaştığı istisnalar (özet)

• Sigortalının kasıtlı hareketi
• Olağan sızıntı, fire, ağırlık kaybı
• Yetersiz / uygunsuz ambalaj
• Eşyanın kendi kusuru (inherent vice)
• Gecikme — gecikmenin doğurduğu kâr kaybı
• Geminin sefer kabiliyetsizliği (sigortalı biliyorsa)
• Savaş, grev, terör (ayrı kloz ile alınır: Institute War Clauses, Institute Strikes Clauses)

Pratik öneri (KOBİ ithalatçısı): Tek standart ICC A'dır. Aradaki prim farkı, ilk hasarda gelecek zarar karşısında küçüktür.

3. CIF / CIP'te satıcının aldığı sigorta yeterli mi?

Kısa cevap: Genelde hayır.

Incoterms 2020 ile kural şu hale geldi (ICC Incoterms 2020, A5 maddeleri):

Hayati değişiklik: Incoterms 2010'da hem CIF hem CIP'te asgari ICC C iken, 2020 revizyonuyla CIP'te asgari ICC A'ya yükseltildi. CIF için (denizyolu/iç su geleneği gereği) ICC C kuralı korundu.

Pratik sonuç: CIF ile mal alıyorsanız satıcının verdiği poliçe dar kapsamlıdır. İki seçeneğiniz var:

1. Tedarikçinizden poliçeyi ICC A'ya yükseltmesini isteyin (ek prim faturaya yansır).
2. Türkiye'deki sigortacınızdan ek "Excess / Difference in Conditions" örtüsü alın — satıcının ICC C poliçesinin üzerine, aradaki farkı kapatan ikinci bir poliçe.

4. Hangi INCOTERMS'te kim sigortalar?

Incoterms hiçbir terim için zorunlu sigorta öngörmez — sadece CIF ve CIP'te asgari standart belirler. Diğer terimlerde sigorta tamamen tarafların kararıdır; ancak akreditif (L/C) işlemlerinde banka çoğu zaman ICC A poliçesini belge listesinde zorunlu tutar.

5. Poliçe neyi sigortalar?

Standart "Insured Value" formülü uluslararası uygulamada şudur:

CIF değer + %10 markup

Yani: mal bedeli (FOB) + navlun + sigorta primi → CIF değeri; üzerine %10 "beklenen kâr ve genel giderler" ekleyerek poliçe bedelini bulursunuz. Incoterms 2020 CIF/CIP'te bu %110 zorunlu asgaridir; alıcı isterse daha yüksek bedel beyan edebilir.

Poliçe; eşyanın değerine ek olarak (talep edilirse) geri ödenmeyen navlunu, gümrük vergisini ve beklenen kârı da kapsama alabilir — ancak bunların her biri poliçede açık yazılmalıdır.

Eksik bedel tuzağı (under-insurance): Gerçek değerin altında beyan edilmiş poliçede hasar, orantı kuralı ile ödenir (TTK m. 1462). Örneğin 100.000 USD malı 70.000 USD beyan ettiyseniz, 30.000 USD'lik kısmi hasarın yalnızca %70'i = 21.000 USD'si ödenir.

6. Hasar olduğunda saat saat ne yapılır?

Bu, rehberin en kritik bölümüdür. Yanlış sıralama tazminat hakkının düşmesine yol açabilir.

Adım adım hasar prosedürü

1. Hasarı keşfedince derhal: Konteyneri/kolileri olduğu yerde, açmadan/boşaltmadan fotoğrafla ve videoya al. Mühürleri (seal) ve mühür numaralarını kayda geç.
2. Carrier'a "claim notice" gönder: Konşimento (B/L) şartlarında belirtilen süre içinde taşıyıcıya yazılı şikâyet bildir. Genelde görünür hasar için 3 gün, görünmez hasar için 14 gün Hague-Visby standardıdır (B/L'nizi okuyun).
3. Liman tutanağı: Hasar liman/depo tesliminde tespit edildiyse Hasar Tespit Tutanağı / Survey Report istenir; gümrüğe girmeden önce düzenlenmelidir.
4. Sigortacıya yazılı bildirim: TTK m. 1446 uyarınca rizikonun gerçekleştiğini öğrenir öğrenmez derhal sigortacıya bildirim zorunludur. Poliçeler genelde 7 iş günü gibi somut süre yazar — kendi poliçenizdeki bildirim süresini bilin.
5. Bağımsız eksper (Surveyor): Sigortacı eksper atar; eksper raporu olmadan tazminat hesabı yapılmaz. Eksper gelene kadar malı hareket ettirmeyin.
6. Belge dosyası hazırla:
   • Orijinal sigorta poliçesi
   • B/L (orijinal veya telex release)
   • Ticari fatura + packing list
   • Hasar tespit tutanağı / survey report
   • Carrier'a gönderilen claim notice'in kopyası
   • Gümrük beyannamesi
   • Fotoğraf/video kanıtları
7. Tazminat hesabı ve ödeme: Eksper raporu sonrası sigortacı tazminatı hesaplar. TTK m. 1427 uyarınca tazminat ödeme borcunun doğmasından itibaren makul süre içinde ödenir; tipik uygulama 30-60 gün'dür ancak dosyanın karmaşıklığına göre değişir.

En sık hata: Konteyneri açıp malı depoya çekip "sonra sigortayı haber veririz" demek. Bu durumda eksper hasarın taşıma sırasında mı, depoda mı oluştuğunu tespit edemez — tazminat reddedilir.

7. Tazminat türleri

• Total Loss (Tam Zayi):
  • Actual Total Loss: Mal fiziken yok olmuş (yandı, denize gömüldü).
  • Constructive Total Loss: Mal var ama kurtarma/tamir maliyeti, mal değerinin üzerinde — sigortalı malı sigortacıya "abandon" edip tam tazminat alır.
• Partial Loss (Kısmi Zayi): Hasar oranında ödenir.
• General Average (Müşterek Avarya): Geminin tüm yükü kurtarmak için yapılan fedakârlık (örn. bir konteynerin denize atılması, makine dairesine su basması) tüm yük sahipleri ve gemi sahibi arasında York-Antwerp Rules 2016'ya göre paylaştırılır. GA ilan edilirse sigortalının tek başına seçeneği kalmaz — pay düşer; sigorta poliçesi (ICC A/B/C üçü de) bu payı karşılar.
• Particular Average (Husûsi Avarya): Yalnızca o yükün hasarı; başkaları paylaşmaz.

8. Yaygın 5 hata

1. "CIF aldım, sigortam tamam" yanılgısı. CIF asgari ICC C'dir; KOBİ ithalatçıya yetmez.
2. Hasarı geç bildirme. Poliçede yazılı süre kaçırılırsa sigortacının redde hakkı doğar (TTK m. 1446).
3. Eksper çağırmadan malı taşıma. Hasarın taşıma kaynaklı olduğu ispatlanamaz.
4. Faturasız / proforma faturayla sigorta. Tazminat hesabı kesin fatura bedeline bağlıdır.
5. Eksik bedel beyanı (under-insurance). Primi düşürmek için değerin altında beyan → orantı kuralıyla kısmi ödeme.

9. Sık sorulanlar

1) Akreditif (L/C) sigorta poliçesi isteyebilir mi? Evet, UCP 600 m. 28 uyarınca akreditif belgeleri arasında sigorta poliçesi yer alabilir; banka çoğu zaman ICC A + Institute War + Strikes kombinasyonunu ve %110 CIF bedel zorunluluğunu metne koyar.

2) Sigorta primi tipik olarak ne kadar? Mal bedelinin belirli bir yüzdesi üzerinden hesaplanır; oran mal cinsi, taşıma türü, güzergâh ve sigortacıya göre büyük farklar gösterir — sabit oran beklemeyin, birden fazla teklif alın.

3) Sigortacımı nasıl seçerim? SEDDK kayıtlı, ICC klozları üzerinden çalışan, eksper ağı geniş (özellikle çıkış limanlarında) ve hasar dosyası referansı verebilen şirketleri tercih edin. Brokerla çalışmak KOBİ için genelde avantajlıdır.

4) Poliçe için hangi belgeler gerekir? Sevkiyat detayı (B/L taslağı veya rezervasyon), ticari fatura / proforma, packing list, taşıma türü ve güzergâh, mal cinsi (HS kodu yardımcı), sigorta bedeli.

5) Tazminat ne kadar sürede ödenir? Eksper raporunun sigortacıya ulaşmasından itibaren tipik uygulama 30-60 gün; karmaşık dosyalarda (GA, savaş klozu) süre uzar. Kesin süre poliçenizde yazılıdır.

10. Sonuç

Marine Cargo Insurance, ithalatçının cebinden çıkan en az görünür ama en yüksek getirili kalemdir. Bir konteyner hasarında 30.000 USD'nin geri dönüşü, yıllar boyu ödediğiniz primi anında karşılar — ama yalnızca doğru kloz (ICC A) ile, doğru bedel (CIF + %10) ile ve doğru hasar prosedürü ile.

Üç altın kural:

1. CIF aldığınızda bile ek ICC A poliçesi alın.
2. Poliçe bedelini CIF değerin %110'undan aşağı tutmayın.
3. Hasar anında önce fotoğraf, sonra eksper, sonra hareket — bu sırayı bozmayın.

İthalat operasyonunuzun ölçeği büyüdükçe yıllık açık poliçe (open cover) modeline geçmeyi de değerlendirin: her sevkiyatı tek tek sigortalamak yerine, yıllık ciro üzerinden tek poliçe — hem maliyet hem operasyonel yükü düşürür.

Bu rehberdeki bilgiler genel uygulama özetidir; kendi poliçenizin kapsam, istisna ve süre maddeleri için mutlaka sigortacınızla yazılı teyit alın.